ब्रह्मगिरी

 ब्रह्मगिरी, त्र्यंबकेश्वर

Brahmagiri, Tryambakeshwar

श्रीगुरू गहिनीनाथांनी श्री निवृत्तीनाथांना अनुग्रह दिलेले स्थान : गहिनीनाथ गुंफा

श्रीगुरू #गहिनीनाथांनी श्री #निवृत्तीनाथांना अनुग्रह दिलेले स्थान ः #गहिनीनाथ #गुंफा

#ञ्यंबकेश्वर हे नाथसंप्रदायाचे आद्यपीठ मानले जाते. या ठिकाणी नवनाथ व ८४ सिद्धांनी साधना केली आहे असा विविध पुराणे व धर्मग्रंथांमध्ये उल्लेख आढळतो. त्र्यंबकेश्वर स्थित #ब्रह्मगिरी पर्वतावर गोरक्षनाथ व गहिनीनाथ यांची तपश्चर्या स्थाने आजही पहावयास मिळतात. नवनाथापैकी एक असलेले श्री गहिनीनाथ महाराज व  वारकरी संप्रदायाचे प्रवर्तक संतश्रेष्ठ श्रीनिवृत्तीनाथ महाराज यांची प्रथम भेट इथेच झाली होती व त्यांना अनुग्रहही दिला होता. 

एकदा श्री संत निवृत्तीनाथ, ज्ञानेश्वर, सोपान व मुक्ताई या आपल्या भावंडासह ञ्यंबकेश्वर येथे ब्रम्हगिरीची प्रदक्षिणा करत होते. ब्रम्हगिरीचा पर्वत त्याकाळी अत्यंत खडतर व दाट जंगलाने व्यापलेला होता. ती अवघड वाट काढत सर्व भावंडाचा प्रवास सुरु होता. तेवढ्यात त्या जंगलात त्यांना एक वाघ दिसला. वाघाला पाहुन सर्व जण घाबरले व मार्ग शोधत पळू लागले. त्यावेळी निवृत्तीनाथांना तिथे एक गुफा दिसली. वाघाच्या भितीने ते त्या गुहेत शिरले. या गुहेत त्यांना एक तेजपुंज योगी साधना करताना दिसले. ते साक्षात करभंजण नारायणाचे अवतार श्री चैतन्य गहिनीनाथ होते. त्यांना पाहिल्यावर निवृत्तीनाथांचे सर्व भय पळाले. याच ब्रम्हगिरीच्या गुहेत श्री गहिनीनाथांनी निवृत्तीनाथांना अनुग्रह दिला. व पुढे निवृत्तीनाथांनी ज्ञानेश्वर महाराजांना अनुग्रह दिला. अशा रितीने नाथसंप्रदायातुन #वारकरी संप्रदायाचा उगम झाला. 

श्री #ज्ञानेश्वर महाराजांनी हरिपाठात या गुरुपरंपरेचे वर्णन केले आहे. 

      आदिनाथ गुरु सकल सिद्धांचा |

         मच्छिंद्र तयाचा मुख्य शिष्य॥

      मच्छिंद्राने बोध गोरक्षासी केला |

        गोरक्ष वोळला गहिणी प्रती ॥

        गहिणी प्रसादे निवृत्ती दातार |

           ज्ञानदेवा सार चोजविले ॥

अशा प्रकारे ब्रह्मगिरी हे स्थान नाथसंप्रदाय व वारकरी संप्रदाय यांचे संगमस्थान ठरले आहे.

दुर्गभांडार किल्ला

दुर्गभांडार किल्ला

हा किल्ला सुटा नसून त्र्यंबकगडाचा जोडकिल्ला आहे. नाशिक जवळ त्र्यंबकेश्वर गावात त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग मंदिराच्या मागे असलेल्या ब्रह्मगिरी डोंगराचाच एक भाग आहे. 

सुरतेच्या लुटीवरुन परतताना महाराजांनी इथे मुक्काम केला होता व त्यापैकी लुटीतील खजिन्याचा काही भाग इथे लपवून ठेवला होता अशी दंतकथा बरेच जण मानतात. मात्र इथे प्रवेश करण्यासाठीचा दुर्गम मार्ग व अतिशय भक्कम बचाव पाहून ही दंतकथा खरी असावी असे वाटू लागते. 

या किल्ल्याचे सोप्या शब्दात वर्णन करायचे म्हणजे पाषाणात कोरलेले एक रांगडे शिल्प! खडकात कोरलेल्या पायऱ्या आणि दोन गडांना जोडणारा नैसर्गिक सेतू  म्हणजे डोक्याचे पारणे फेडणारा पण थरारक अनुभव! दोन्ही बाजूला दरी असणाऱ्या ह्या  चिंचोळ्या पुलावरून जाताना भणाणणा-या वा-यामुळे जपूनच जावे लागते. 

किल्ले दुर्गभांडार चे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याला जाणारी वाट.  जसे सुरीने लोणी सहजतेने कापावे तसा कातळ तासलेला, त्यात बनवलेल्या पायऱ्या,त्यानंतर फक्त कमरेपर्यंत उंच असे दरवाजे,त्यानंतर भौगोलीक परिस्थितीने बनलेल्या पुलाचा किल्ल्याची वाट म्हणून केलेला वापर या सर्व गोष्टी आपणास रोमांचित करतात आणि मनात प्रश्न उभे राहतात कि हे नेमकं कसं बनवलं असेल?

दुर्गभांडार त्र्यंबकगडाच्या शेजारी आहे. "मुख्य किल्ल्याच्या बाजूला नुसती टेकडी असेल तर तिथे तटबंदी बांधा अथवा तटबंदी बांधणे शक्य नसेल तर ती टेकडी उध्वस्त करणे" या छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आज्ञापत्रात सांगितलेल्या धोरणाची पुरेपूर अंमलबजावणी केल्याचे दुर्ग भांडार येथे दिसून येते. 

ब्रह्मगिरी/त्र्यंबकगड वरील जटास्थानाच्या मागे एक टेकडी आहे, याला उजवीकडे ठेवत एक निमुळती वाट दुर्ग-भंडार कडे जाणाऱ्या भुयारी कातळ जिन्याकडे जाते. उंच गवतात पायवाट थोडीसी निसरडी आहे तर थोडे जपून, अर्धा तास चाललो कि समोर दुर्ग भांडार चे दर्शन होते, निर्माणकर्त्यांनी कातळात कोरलेल्या, मऊ लोण्याला कापावे, त्याप्रमाणे दगडाला कापून खाली उतरणाऱ्या पायऱ्या खोदल्या आहेत. दुर्ग-भांडारच्या पायऱ्यांचे वैशिष्ट म्हणजे उतरताना आपल्या तीनही बाजूंनी कातळ असतो  फक्त डोक्यावरचे छत काय ते उघडे असते. १५० पायऱ्यांचा जिना उतरून गेल्यावर एक दरवाजा मातीत अर्धवट गाडला गेला असावी असे वाटते, पण तसे नाही आहे, त्याची रचनाच तशी आहे. ह्या दरवाज्यातून वाकून जावे लागते तो पार करताच एक निमुळती वाट समोरच्या डोंगराकडे जाते. दुर्ग भांडार आणि त्र्यंबकगड यांच्यामध्ये अंदाजे २५० फूट लांब x ८ फूट रुंद नैसर्गिक दगडी पूल आहे. दगडी पुलावरून जाताना काळजीपूर्वक जावे लागते, कारण दोन्ही बाजूला अंदाजे १००० फूट खोल दरी आहे आणि वाऱ्याचा जोर पण ह्याठिकाणी जास्त असतो.  पुढे आणखी एक कातळातील दरवाजा लागतो. त्यातून पुढे जाणारी वाट आपल्याला भूयारी मार्गापलीकडील डोंगर माथ्याकडे म्हणजे दुर्गभांडार कडे नेते. या किल्ल्यावर बुरुज, पाण्याची टाकी आणि सैनिकांच्या पहा-याच्या जोती आहेत.

गडावरून त्र्यंबकगड, त्र्यंबकेश्वर गाव, अंजनेरी किल्ला, हरिहर किल्ला यांचे उत्तम दर्शन होते. हरिहर, भास्करगड, ब्रह्मगिरी आणि दुर्गभांडार  हे चारही गड दोन हजार वर्षांपूर्वी भारतीय  स्थापत्यशास्त्र किती  अद्भूत होते याची साक्ष देतात. चारही ठिकाणच्या पाषाणात कोरलेल्या पायऱ्या म्हणजे नवलच आहे.

ब्रह्मगिरी चा कालभैरव

ब्रह्मगिरी वरील कातळात शिल्पांकित केलेली कालभैरवाची मूर्ती 

Picture credit : Amar Reddy

ब्रह्मगिरी चा मारुती

🚩🚩 जय बजरंगबली 🚩🚩

 

ब्रह्मगिरी पर्वतावरील मार्गावर कातळात कोरलेली मारुती ची मूर्ती 

Picture credit  - @rohan_gadekar08