गणपतीचा उगम, प्राचीन भारतीय व आशियाई साहित्यातील त्याचे उल्लेख, आणि जगातील इतर देशांमध्ये आढळणाऱ्या गजमुखी देवतां

आजपासून श्री गणेशोत्सवास प्रारंभ होत आहे. भारतात आणि विशेषत: महाराष्ट्रात घरोघरी गणपतीच्या पार्थिव मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा होत असते. यानिमित्त हा विशेष लेख.

गणपती हे भारतीय संस्कृतीतील अत्यंत प्राचीन आणि लोकप्रिय दैवत आहे. कोणत्याही शुभकार्याची सुरुवात "श्री गणेशा"ने करण्याची परंपरा आपल्याकडे शतकानुशतके चालत आली आहे. या लेखात आपण गणपतीचा उगम, प्राचीन भारतीय व आशियाई साहित्यातील त्याचे उल्लेख, आणि जगातील इतर देशांमध्ये आढळणाऱ्या हत्तीमुखी देवतां

चा - त्या खरोखर किती स्वतंत्र आहेत याचा आढावा घेणार आहोत.

गणपतीच्या जन्माची पौराणिक कथा :

पौराणिक आख्यायिकेनुसार, पार्वतीने स्नान करताना स्वतःच्या अंगावरील मळापासून एका बालकाची मूर्ती घडवली आणि तिला जीवदान दिले. या बालकाने शिवाला स्नानगृहात प्रवेश करण्यापासून रोखले, तेव्हा रागावलेल्या शिवाने त्याचे मस्तक धडावेगळे केले. पार्वतीच्या दुःखामुळे शिवाने हत्तीचे मस्तक आणून बालकाला पुनरुज्जीवित केले, आणि तोच पुढे गणांचा अधिपती - गणपती किंवा गणेश या नावाने ओळखला जाऊ लागला. या कथेच्या प्रादेशिक व पंथानुसार अनेक आवृत्त्या उपलब्ध आहेत.

प्राचीन भारतीय साहित्यातील गणपतीचे संदर्भ :

गणपतीचा सर्वांत जुना उल्लेख ऋग्वेदात सापडतो. ऋग्वेदाच्या दुसऱ्या मंडलातील "गणानां त्वा गणपतिं हवामहे" (ऋ. २.२३.१) या ऋचेत गणपतीचे आवाहन केलेले आढळते. मात्र येथील "गणपती" हा शब्द आजच्या हत्तीमुखी गणेशाला नव्हे, तर बृहस्पती अथवा ब्रह्मणस्पती या ज्ञान व वाणीच्या वैदिक देवतेला उद्देशून आहे - "गणांचा अधिपती" असा त्याचा अर्थ होता. यजुर्वेदातही (यजु. १६.२५) "गणानां पते" असा उल्लेख येतो. तैत्तिरीय आरण्यकात "तत्पुरुषाय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि। तन्नो दन्तिः प्रचोदयात्॥" हा मंत्र सापडतो, ज्यातील "वक्रतुण्ड" (वाकडी सोंड) आणि "दन्ती" (सुळेधारी) हे शब्द हत्तीमुखी देवतेचे प्रथम स्पष्ट संकेत मानले जातात.

पुढील काळात महाभारतात गणपतीने व्यासांनी सांगितलेले महाकाव्य लेखनिक म्हणून लिहून काढल्याची प्रसिद्ध कथा येते. "गणपती अथर्वशीर्ष" या उपनिषदग्रंथात गणपतीला ब्रह्म, आत्मा आणि ॐकार यांच्याशी एकरूप मानले आहे. गणेश पुराण आणि मुद्गल पुराण या स्वतंत्र गणपती-केंद्रित पुराणांत त्याचे चरित्र, अवतार व उपासनाविधी सविस्तर वर्णिले आहेत. पुरातत्त्वीय पुराव्यांनुसार आजचे हत्तीमुखी, एकदंत, लंबोदर मूर्तिस्वरूप गुप्तकाळात (इ.स. चौथ्या-पाचव्या शतकात) स्थिरावले.

आशियाई बौद्ध व जैन साहित्यातील विनायक :

गणपतीची संकल्पना केवळ हिंदू धर्मापुरती मर्यादित राहिली नाही. प्राचीन बौद्ध व जैन साहित्यातही "विनायक" या नावाने हत्तीमुखी देवतेचे उल्लेख सापडतात. बौद्ध तांत्रिक ग्रंथांमध्ये गणपतीला कधी विघ्नकारक तर कधी विघ्ननाशक शक्ती मानले गेले आहे. महाकाल या तिबेटी बौद्ध रक्षक-देवतेच्या पायाखाली तुडवलेला हत्तीमुखी विनायक अनेक तिबेटी थांगका-चित्रांत व ग्रंथांत दिसतो. याच परंपरेतून पुढे चीन, नेपाळ व जपानच्या बौद्ध साहित्यातही गणपतीचा प्रवेश झाला.

जगभरातील गणपती सदृश गजमुखी देवता - किती स्वतंत्र, किती प्रभावित?

जगात खऱ्या अर्थाने भारताशी संबंध नसलेल्या, पूर्णतः स्वतंत्र उगमाच्या गज मुखी देवता अत्यंत दुर्मिळ आहेत. बहुतेक ठिकाणी आढळणाऱ्या गणपती सदृश गजमुखी देवता या भारतीय हिंदू-बौद्ध संस्कृतीच्या प्रसारातूनच निर्माण झालेल्या आहेत, हे प्रामाणिकपणे नमूद करणे आवश्यक आहे. तरीही काही ठिकाणी हत्तीशी संबंधित रोचक व स्वतंत्र संदर्भ सापडतात.

जपान - कांगितेन (Kangiten): बौद्ध धर्माच्या प्रसारासोबत गणपतीची संकल्पना विनायक या नावाने जपानपर्यंत पोहोचली. शिंगोन व तेंदाई या जपानी बौद्ध पंथांच्या ग्रंथांत "कांगितेन" (आनंदाचा देव) या नावाने त्याची उपासना नोंदवलेली आहे. येथे तो अनेकदा दोन आलिंगनबद्ध हत्तीमुखी आकृतींच्या रूपात दाखवला जातो.

तिबेट व चीन: तिबेटी बौद्ध तांत्रिक साहित्यात "त्सोग्-ग्यी दाग्-पो" या नावाने हत्तीमुखी गणपतीचा उल्लेख येतो, जो महाकालाच्या संदर्भात दिसतो.

आग्नेय आशिया: थायलंडमध्ये "फ्रा फिकनेत", इंडोनेशियातील बाली व जावा बेटांवर, तसेच कंबोडियामध्येही गणेशाच्या प्राचीन मूर्ती व मंदिरे सापडतात. भारतीय व्यापारी व सांस्कृतिक संबंधांमुळे या भागांत गणेशपूजा शतकानुशतके रुजलेली आहे; इंडोनेशियाच्या जुन्या चलनी नोटांवरही गणेशाचे चित्र वापरले जात असे. या सर्व देवता स्पष्टपणे भारतीय गणपतीचाच सांस्कृतिक विस्तार आहेत.

प्राचीन इजिप्त व नूबिया (सुदान):  येथे स्वतंत्र हिंदू प्रभावाविना हत्तीशी संबंधित काही दुर्मिळ पुरातत्त्वीय संदर्भ सापडतात. सुदानमधील मेरोइटिक कालखंडातील (इ.स.पू. सुमारे २०० वर्षे) एका मंदिराच्या भिंतीवर सूर्यचिन्हासह हत्तीमुखी आकृतीचे कोरीव चित्र सापडले आहे, जे स्थानिक नूबियन श्रद्धेतून निर्माण झालेले मानले जाते. मात्र हा एक अत्यंत तुरळक व अस्पष्ट पुरावा आहे, आणि त्याला गणपतीइतके स्पष्ट देवत्व किंवा साहित्यिक आधार नाही. बायबलच्या इयोब ग्रंथातील (अध्याय ४०) "बेहेमोथ" या महाकाय प्राण्याचे वर्णनही काही अभ्यासकांनी हत्तीसदृश दैवी/राक्षसी शक्तीशी जोडले आहे, परंतु बहुसंख्य विद्वानांच्या मते हे वर्णन हत्तीपेक्षा पाणघोड्याशी अधिक जुळते.

आफ्रिकेतील हत्ती-पूजा:  पश्चिम आफ्रिकेतील अशांती संस्कृतीसह अनेक आफ्रिकी समुदायांत हत्तीला सामर्थ्य व नेतृत्वाचे प्रतीक मानून पूज्य स्थान दिले जाते, परंतु तेथे हत्तीमुखी मानवरूप देवता आढळत नाही - हत्ती हा टोटेम किंवा शक्तीचे चिन्ह म्हणून पूजला जातो, गणपतीसारखे मानवी-प्राणी मिश्ररूप तेथे विकसित झालेले नाही.

गणपतीचा प्रवास वैदिक साहित्यातील "गणांचा अधिपती" या अमूर्त संकल्पनेपासून सुरू होऊन, उपनिषदे व पुराणांच्या माध्यमातून हत्तीमुखी, बुद्धिदाता आणि विघ्नहर्ता अशा परिपूर्ण स्वरूपात विकसित झाला, आणि पुढे बौद्ध धर्माच्या प्रसारासोबत तिबेट, चीन, जपान व आग्नेय आशियापर्यंत पोहोचला. जगातील इतर भागांत पूर्णतः स्वतंत्र हत्तीमुखी देवता क्वचितच आढळतात - याचे कारण असे की गणपती ही मुळातच एक विशिष्ट भारतीय सांस्कृतिक निर्मिती आहे, जिने आपल्या प्रतीकात्मक सामर्थ्यामुळे (बुद्धी, अडथळानिवारण, नवसुरुवात) संपूर्ण आशियाभर व्यापक सांस्कृतिक प्रभाव निर्माण केला. यातूनच गणपतीचे खरे मोठेपण अधोरेखित होते - तो केवळ एका प्रदेशापुरता मर्यादित न राहता, शतकानुशतके सीमा ओलांडून वेगवेगळ्या संस्कृतींत आपुलकीने स्वीकारला गेला.

नाशिकच्या श्री कपालेश्वर मंदिराची कहाणी.

 आज तिसरा श्रावणी सोमवार. आज जाणून घेऊया नाशिकच्या श्री कपालेश्वर मंदिराची कहाणी.

श्री कपालेश्वर मंदिर हे त्रैलोक्यातील एकमेव शिवमंदिर आहे , जिथे शिवलिंगासमोर नंदी नाही. कपालेश्वर मंदिर हे नाशिक शहरातील पंचवटी भागात, पवित्र गोदावरी नदीच्या व रामकुंडाच्या अगदी समीप वसलेले एक अतिप्राचीन शिवमंदिर आहे. त्र्यंबकेश्वर हे जसे नाशिकचे ज्योतिर्लिंग म्हणून ओळखले जाते, तसेच कपालेश्वर हे नाशिकमधील सर्वांत पूजनीय व जागृत शिवस्थान मानले जाते.

या मंदिराचे सर्वांत ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे — इथे शिवलिंगासमोर नंदीची मूर्ती नाही. सर्वसाधारणपणे कोणत्याही शिवमंदिरात प्रथम नंदीचे दर्शन घेऊन, त्याच्या दोन शिंगांमधून शिवलिंगाचे दर्शन घेण्याची प्रथा असते. कपालेश्वर मंदिर या नियमाला अपवाद असल्यामुळे त्याला 'त्रैलोक्यातील एकमेव मंदिर' असे संबोधले जाते.

पद्मपुराणात व स्थानिक परंपरेत कपालेश्वर नावामागील आणि नंदीच्या अनुपस्थितीमागील कथा वेगवेगळ्या प्रकारे वर्णिल्या आहेत. एका आख्यायिकेनुसार, या दुर्मिळ मंदिराची कथा प्राचीन काळातील सर्वात आदरणीय ऋषींपैकी एक असलेल्या मार्कंडेय ऋषींनी पद्मपुराणात सांगितली आहे. भगवान ब्रह्मदेवाला पाच मुखे होती. त्यापैकी चार मुखे वेदांचे पठण करण्यासाठी वापरली जात , तर पाचवे मुखे अनेकदा भगवान विष्णूवर टीका करत असे. एका दिव्य सभेत, जेव्हा ब्रह्मदेवाने विष्णू आणि शिव दोघांचाही अपमान करण्यास सुरुवात केली, तेव्हा भगवान शिव क्रोधित झाले. त्यांनी ब्रह्मदेवाचे शस्त्र हिसकावून घेतले आणि आपल्या करंगळीच्या नखाने पाचवे मुंडके कापले. तथापि, या कृत्यामुळे त्यांना ब्रह्महत्येचे पातक लागले आणि ते कपाल त्यांच्या हातालाच चिकटून राहिले. 

या पापाच्या परिमार्जनासाठी शिवशंकर हातात कपाल घेऊन कपाली (भिक्षाटन करणारा योगी) वेशात तीर्थाटन करू लागले. पौराणिक परंपरेनुसार अनेक तीर्थक्षेत्रांतून भ्रमण करत असताना, आपल्या यात्रेदरम्यान, भगवान शिव नाशिक येथे पोहोचले. या ठिकाणी त्यांनी एका ब्राह्मणाच्या घरी विश्रांती घेण्याचे ठरवले. विश्रांती घेत असताना, भगवान शिवांनी एका गायीचे आणि तिच्या वासराचे संभाषण ऐकले; ते वासरू म्हणजे नंदीचाच पुनर्जन्म होता. वासराने आपल्या आईला सांगितले की या ब्राह्मणाने त्याचा छळ केला होता आणि तो त्याचा बदला घेईल. त्याच्या आईने त्याला बजावले की ब्राह्मणाला मारणे हे मोठे पाप आहे — ब्रह्महत्या . वासराने उत्तर दिले की भगवान शिवांनीही तेच पाप केले आहे, पण ते त्याचे प्रायश्चित्त करण्याचा मार्ग नक्कीच शोधतील. हे ऐकून, भगवान शिवांना जाणीव झाली की त्यांच्या स्वतःच्या तपश्चर्येचा उलगडा लवकरच होणार आहे.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी, नंदीने त्या ब्राह्मणावर हल्ला करून त्यांना ठार मारले आणि ब्रह्महत्या केली . स्वतःला शुद्ध करण्यासाठी, नंदीने पंचवटी येथील पवित्र गोदावरी नदीत स्नान केले. पाण्यातून बाहेर आल्यावर, त्याचा काळा रंग पुन्हा दुधाळ पांढरा झाला — हे त्याचे पाप क्षमा झाल्याचे चिन्ह होते. हे पाहून, भगवान शिवानेही शुद्धीकरणाचा तोच मार्ग अवलंबला आणि याच स्थानी गोदावरी व रामकुंडाच्या पवित्र जलात स्नान केल्यानंतर व रामकुंडाशेजारी असलेल्या टेकडीवर तप  केल्यानंतर  त्यांना ब्रह्महत्येच्या पातकातून मुक्ती मिळाली. शिवशंकरांच्या हातातील कपाल गळून पडले, आणि त्याच पुण्यक्षणी हे स्थान 'कपालेश्वर' म्हणून पावन झाले — ही या मंदिराच्या नावामागील मूळ कथा आहे.

असे मानले जाते की, स्वतः भगवान विष्णूंनी येथे शिवलिंगाची स्थापना केली आणि त्याचे नाव 'कपालेश्वर' ठेवले, ज्याचा अर्थ 'ज्याने मस्तक (कपाल) काढले तो देव' असा होतो. नाशिकच्या कपालेश्वर महादेव मंदिरात प्रार्थना केल्याने पापांचे क्षालन होते आणि आत्म्याला मोक्षाकडे - म्हणजेच अंतिम मुक्तीकडे - नेले जाते, असे म्हटले जाते.

नंदी येथे 'वाहन' नव्हे, तर 'गुरु' का?

नंदीच्या अनुपस्थितीबाबत स्थानिक परंपरेत एक स्वतंत्र कथा सांगितली जाते. शंकरांना ब्रह्महत्येच्या पातकातून मुक्त होण्याचा मार्ग स्वतः महानंदीने सुचवला, असे मानले जाते — त्यांनीच शंकरांना नाशिकच्या रामकुंडात स्नान करण्याचा सल्ला दिला. या उपकाराच्या कृतज्ञतेपोटी भगवान शंकरांनी नंदीला येथे 'वाहन' किंवा 'सेवक' म्हणून नव्हे, तर गुरुस्थान बहाल केले. गुरु हा शिष्यासमोर सेवक म्हणून उभा राहत नाही, या तत्त्वानुसार कपालेश्वर मंदिरात शिवलिंगासमोर नंदीची स्वतंत्र मूर्ती स्थापित केलेली नाही — ही या मंदिराची जगावेगळी ओळख आहे.

या कथेला जोडूनच आणखी एक आख्यायिका सांगितली जाते, ज्यात सोमेश्वर परिसरात गाय व वासराच्या घटनेतून शंकरांवर गोहत्येचा प्रसंग ओढवल्याचा उल्लेख येतो — त्यानंतर नंदीनेच शंकरांना नाशिकला येऊन गोदावरीत स्नान करण्यास सुचवले, असाही एक पाठभेद प्रचलित आहे. अशा प्रकारे कथेच्या वेगवेगळ्या रूपांतही नाशिक व गोदावरी-स्नान हा मुक्तीचा गाभा कायम राहतो.

कपालेश्वर मंदिराचा नेमका स्थापनाकाळ निश्चित करणारा एकसंध ऐतिहासिक दस्तऐवज उपलब्ध नाही, परंतु काही ठोस खुणा व नोंदी या मंदिराच्या प्राचीनतेला पुष्टी देतात.

शिलालेखीय पुरावा : कळसाजवळील देवनागरी शिलालेख

मंदिरात पारंपरिक मराठा स्थापत्यशैलीतील नक्षीकाम व शिल्पकला पाहायला मिळते. मंदिराच्या कळसाजवळ 'श्री गणेशाय नमः श्री कपालेश्वर' असा देवनागरी लिपीतील शिलालेख कोरलेला आढळतो. या लिपीच्या वळणावरून व अक्षररचनेवरून तो जुन्या काळातील असल्याचे अभ्यासक सांगतात — हा या मंदिराच्या प्राचीनतेचा एक प्रत्यक्ष, जागेवर उपलब्ध असलेला पुरावा आहे.

या मंदिराची मूळ रचना आणि स्थापत्यशैली यादव कालखंडातील (अंदाजे ११ वे ते १३ वे शतक) असल्याचे दिसून येते. त्यापूर्वीही येथे महादेवाची पिंड अस्तित्वात होती. स्थानिक मान्यतेनुसार इ.स. सुमारे ११०० च्या दरम्यान तत्कालीन गवळी राजाने सुमारे पाच हजार रुपये खर्च करून या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला, असे सांगितले जाते. गवळी राजसत्तेसंबंधीचे ऐतिहासिक तपशील तुलनेने अपुरे असल्याने ही नोंद परंपरागत मानली जाते.

ऐतिहासिक संदर्भानुसार , इ.स. १६८० मध्ये मुघल सम्राट औरंगजेबाच्या एका सरदाराने या मंदिराचे नुकसान केले होते. पुढे इ.स. १७३८ मध्ये स्थानिक लोक व कोळी समाजाने पुढाकार घेऊन ५ हजार रुपये खर्च करत भग्न झालेल्या मंदिरात सुधारणा केल्या आणि पूजाविधीसाठी 'शैव-गुरवांची' नेमणूक केली. त्यानंतर नाशिक मराठा साम्राज्यात सामील झाल्यानंतर या मंदिराला भव्य स्वरूप मिळाले. सरदार जगजीवनराव पवार यांनी १० हजार रुपये खर्च करून मंदिराचा मुख्य सभामंडप  बांधला, तर त्यांचे नातेवाईक कृष्णाजी पवार पाटील यांनी १५ हजार रुपये खर्च करून मंदिराच्या भव्य दगडी पायऱ्या बांधल्या. 

आगामी सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या (२०२६-२०२७) पार्श्वभूमीवर सध्याच्या मंदिर प्रशासनाकडून सध्या कपालेश्वर मंदिर परिसरात मोठ्या प्रमाणावर नूतनीकरण आणि सुशोभीकरण करण्यात आले आहे.

गर्भगृहातील शिवलिंग आकाराने लहान असूनही अत्यंत जागृत मानले जाते. मंदिर पहाटे ५ ते रात्री ११ पर्यंत भाविकांसाठी खुले असते; पहाटेची पूजा-अभिषेक-आरती आणि सायंकाळची आरती अशा दोन प्रमुख नित्यविधी येथे पार पडतात.

या मंदिराचे आणखी एक वैशिट्य म्हणजे श्री कपालेश्वराचा 'पंचमुखी मुखवटा. पालखीसोहळ्यात मिरवला जाणारा हा आगळावेगळा पंचमुखी मुखवटा अत्यंत तेजस्वी भासतो. शिवशंकराच्या पाच मुखांच्या जटामुकुटात गंगा विराजमान आहे. तिच्या शिरावर पंचमुखी नागराजांनी आपली छत्रछाया धरली आहे. 

या मुखवट्याच्या निर्मितीची कथा मोठी अद्भुत आहे. नाशिकच्या जुन्या तांबट आळीत रहाणारे दादा उमाशंकर वैद्य  हे निस्सीम शिवभक्त. कपालेश्वरावर त्यांची अपार श्रद्धा. एकदा त्यांना कपालेश्वराचा द्रुष्टांत झाला. त्यानुसार त्यांनी कपालेश्वर चरणी चांदीचा मुखवटा अर्पण करण्याचे ठरवले. ही गोष्ट १८९३ सालची. सोनार  समाजातील तत्कालीन कसबी सुवर्णकार श्री रामचंद्र रावजी इंदोरकर यांच्याकडे हे  काम सोपवण्यात आले. आपले सर्व कसब कारागीरी  पणाला लावुन त्यांनी हा पंचमुखी शिवाचा मुखवटा घडवला. आणि त्यावर्षीच्या नोव्हेंबर महिन्यात पहिल्यांदा तो कपालेश्वर पालखीत मिरवण्यात आला.

तेव्हापासून श्रावणी सोमवार, महाशिवरात्री आणि सोमवती अमावस्या या महापर्व कालात वैद्य कुटुंबाकडे असलेला मुखवटा भगवान कपालेश्वराच्या पालखीत मिरवला जातो. वंशपरंपरेने या पालखी सोहळ्याचा खर्च आणि परंपरा वैद्य कुटुंबाकडे राहील हेही तेव्हाच ठरवण्यात आले. वैद्य कुटुंबीयांनी दादा उमाशंकरांची ही परंपरा निष्ठेने पुढे चालु ठेवली आहे. 

कै. दादाजी उमाशंकर वैद्य यांनी ६ नोव्हेंबर १८९३ रोजी धनोत्रयोदशीला दि कपालेश्वर पालखी प्रोसेशन ट्रस्टची स्थापना केली. तेव्हापासून वैद्य कुटुंबीयांकडे पंचमुखी सेवेचा वारसा लाभला आहे. सदरचा पंचमुखी महादेवाचा मुखवटा वर्षभरातील सर्व सोमवती अमावस्या, श्रावणी सोमवार आणि महाशिवरात्र या दिवशी कपालेश्वराच्या मंदिरात आणला जातो. त्यानंतर विधीवत पूजा आणि श्रुंगार करून सवाद्य पालखी सोहळा संपन्न होत असतो.

असे हे आगळेवेगळे दुर्मिळ नंदी विरहीत शिव मंदिर.