मुंबईच्या किनाऱ्यापासून अवघ्या काही मैलांवर, अरबी समुद्राच्या कुशीत एक बेट आहे — घारापुरी. याच घारापुरी बेटावर असलेल्या घारापुरी लेण्या किंवा एलिफंटा केव्ह्ज मध्ये भारतीय शिल्पकलेचा एक अद्भूत आणि अलौकिक ठेवा दडलेला आहे. या लेण्यांमध्ये भगवान शिवाच्या विविध रूपांची अनेक शिल्पे कोरलेली आहेत, परंतु त्या सर्वांमध्ये मध्यवर्ती आकर्षण आणि जागतिक कीर्तीचे शिल्प म्हणजे 'त्रिमूर्ती'.
हे शिल्प केवळ महाराष्ट्राचेच नव्हे, तर संपूर्ण भारताचे एक प्रमुख सांस्कृतिक प्रतीक मानले जाते.
पाच मीटरपेक्षा अधिक उंचीची, तीन मुखांनी विस्तारलेली ती त्रिमूर्ती — सृष्टीच्या उत्पत्ती, स्थिती आणि संहाराचे दगडातील प्रतीक — हे भारतीय शिल्पकलेचे सर्वोच्च शिखर मानले जाते. मुख्य गुहेत प्रवेश केल्यावर समोरच एका भव्य कोनाड्यात हे सुमारे २० फूट उंच असलेले महाकाय शिल्प आपले लक्ष वेधून घेते. या शिल्पात शिवाचे तीन चेहरे दाखवले आहेत. वरवर पाहता ही ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांची त्रिमूर्ती वाटत असली, तरी प्रत्यक्षात हे भगवान शिवाचे 'सदाशिव' रूप आहे. यामध्ये शिवाच्या तीन वेगवेगळ्या भावभावना आणि सृष्टीच्या चक्राचे तीन प्रमुख पैलू अतिशय सुंदरपणे कोरले आहेत.
मध्यभागी (सौम्य रूप - तत्पुरुष) : संपूर्ण शांत, डोळे अर्धोन्मिलित, ओठांवर सूक्ष्म स्मित. हे सृष्टीच्या स्थितीचे, परमचैतन्याचे रूप. सर्व शिल्पांमध्ये सर्वाधिक प्रभावशाली. हा चेहरा अत्यंत शांत, गंभीर आणि ध्यानस्थ अवस्थेतील आहे. हा चेहरा सृष्टीचे 'पालन' करणाऱ्या शिवाचे प्रतीक मानला जातो. त्यांच्या चेहऱ्यावरील शांतता मनाला थक्क करणारी आहे.
उजवीकडे (रुद्र रूप - अघोर ): उजव्या बाजूला शिवाचे क्रुद्ध किंवा रागीट रूप दिसते. कपाळावरील आठ्या, मिशा, हातात धरलेला साप आणि उग्र डोळे यांमधून 'संहार' किंवा नाशाची भावना स्पष्ट होते. या चेहऱ्यावरील मिशा आणि उग्र भाव म्हणजे जणू संहाराचे प्रतीक. हाती असलेला सर्प म्हणजे कालचक्राचे द्योतक आहे जे अटळ आहे.
डावीकडे (कोमल रूप - सद्योजात) : डाव्या बाजूचा चेहेरा अत्यंत कोमल, लाघवी आणि सुंदर आहे. हा शिवाचा स्त्री-भाव दर्शवतो. त्यांच्या हातात कमळाचे फूल असून, हे रूप सृजनाचे प्रतीक आहे. स्त्री-सौम्य, शांत, सृष्टीच्या उत्पत्तीचे प्रतीक. कमळासारखे लावण्य. उमेसोबत शिवाचे हे रूप सृजनात्मक शक्तीचे द्योतक.
घारापुरी बेट मुंबईच्या अपोलो बंदरापासून सुमारे ११ किलोमीटर अंतरावर आहे. पोर्तुगीजांनी या बेटावर एक हत्तीचे शिल्प पाहिले आणि त्यावरून त्यांनी याला 'Elephanta' असे नाव दिले. परंतु या बेटाचे मूळ नाव 'घारापुरी' — म्हणजे गुहांचे शहर — हेच शिल्पाच्या थोरवीशी अधिक जुळणारे आहे. या शिल्पाच्या आणि लेण्यांच्या अद्भूत ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक मूल्यामुळेच १९८७ मध्ये युनेस्कोने (UNESCO) घारापुरी लेण्यांना 'जागतिक वारसा स्थळ' (World Heritage Site) म्हणून घोषित केले आहे.
येथील मुख्य लेणे हे सुमारे इ.स. ५५० ते ६५० या कालखंडात खोदले गेले, असे विद्वान मानतात. मुख्य लेण्याच्या दक्षिण भिंतीवर खोदलेली त्रिमूर्ती — ज्याला 'महेशमूर्ती' किंवा 'सदाशिव' असेही म्हणतात, - हे या लेण्यातील सर्वात प्रभावशाली शिल्प आहे. राष्ट्रकूट किंवा कलचुरी राजघराण्याच्या आश्रयात हे भव्य शिल्प एकाच अखंड पाषाणात (Monolithic Rock) कोरले गेले असावे, असा अभ्यासकांचा अंदाज आहे. टेकडीतून थेट खोदून काढलेल्या या लेण्यात स्तंभांची रांग, विविध शिव-पुराणातील दृश्ये आणि मध्यभागी भव्य महेशमूर्ती — सारे काही एका अतुलनीय कलाकाराच्या दृष्टीने घडवलेले वाटते.
या शिल्पाच्या तीन मुखांपैकी मध्यवर्ती मुखाचे अर्धोन्मिलित नेत्र, किंचित वाकलेले ओठ यातून एक अपार शांती प्रवाहित होते. शिल्पाचे प्रमाण (proportions) अत्यंत कुशलतेने साधलेले आहे. पाच मीटर उंचीवर असलेले ते मुखमंडळ खालून पाहताना योग्य दिसावे यासाठी वरील भाग किंचित पुढे झुकवलेला आहे — हे तांत्रिक कौशल्य अचंबित करते. मानेचे दागिने, मुकुटाची बारीकसारीक नक्षी, भुवयांचा सुडौल उभार — सारे काही बोटांनी नाही, छिन्नी आणि हातोड्याने घडवलेले.
शिल्पाच्या दोन्ही बाजूंस द्वारपाल उभे आहेत आणि त्यांच्या आकाराशी तुलना केली असता त्रिमूर्तीची भव्यता आणखी जाणवते. संपूर्ण रचना एका खिडकीसारख्या कोनाड्यात (niche) खोदलेली असल्याने त्रिमूर्तीवर पडणारा प्रकाश नेहमी नाट्यमय असतो. अंधाऱ्या गुहेत जेव्हा प्रकाशाची किरणे या शिल्पावर पडतात, तेव्हा तिन्ही चेहऱ्यांवरील सावल्यांचे खेळ या शिल्पाची जिवंतता अधिकच वाढवतात. बारीक नक्षीकाम केलेले मुकुट, गळ्यातील दागिने आणि चेहऱ्यावरील हावभाव यांमधून तत्कालीन शिल्पकारांच्या कौशल्याची पराकाष्ठा दिसून येते.
हे त्रिमूर्ती अथवा सदाशिव शिल्प म्हणजे म्हणजे हिंदू तत्त्वज्ञानातील 'ब्रह्म-विष्णु-महेश' किंवा 'सृष्टी-स्थिती-लय' या त्रयीचे मूर्त स्वरूप. परंतु येथे ती त्रयी एकाच शिवामध्ये सामावलेली दाखवली आहे — हे अद्वैत वेदान्ताचे शिल्पातील सर्वात परिपूर्ण अभिव्यक्ती आहे.
भारतीय तत्त्वज्ञानात परमतत्त्व एकच आहे, परंतु त्याची कार्ये भिन्न — हे सांगण्यासाठी शिल्पकाराने तीन मुखे निवडली. हे आदिशंकराचार्यांच्या अद्वैत वेदान्ताशी थेट जोडलेले आहे. एकच ब्रह्म सृष्टी करते, पालन करते आणि संहार करते — याचे दृश्य रूप म्हणजे घारापुरीची त्रिमूर्ती. आणखी एक खोल अर्थ असा की ही तीन मुखे केवळ शिवाची नाहीत, तर मानवी मनाच्या तीन अवस्थांचीही प्रतीके आहेत — सृजन (कल्पना), स्थिती (विचार) आणि विसर्जन (विश्रांती). म्हणूनच हे शिल्प पाहणाऱ्याला स्वतःमध्ये काहीतरी ओळखीचे वाटते.
पोर्तुगीज राजवटीत अनेक शिल्पे खराब झाली. लेण्यांचा काही काळ तोफखान्याच्या सरावासाठी म्हणूनही वापर केला गेला. त्रिमूर्तीची काही नासधूस झाली असली तरी मुख्य तीन मुखे आजही उल्लेखनीय अवस्थेत आहेत. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग (ASI) या स्थळाचे संरक्षण करत आहे.
दरवर्षी लाखो पर्यटक येथे येतात. मुंबईकरांसाठी हे सहलीचे आवडते ठिकाण असले तरी हे केवळ पर्यटनस्थळ नाही — हे एक जिवंत सांस्कृतिक श्रद्धास्थान आहे, महाराष्ट्राच्या आणि भारताच्या शिल्पकलेचा जगाला दिलेला सर्वोत्तम परिचय आहे.
