१०० वर्षांपूर्वी

१०० वर्षांपूर्वी...

नाशिक येथील उदोजी मराठा वस्तीगृहाच्या इमारतीच्या पायाभरणी समारंभ प्रसंगी प्रमुख पाहुणे या नात्याने कोल्हापूरचे छत्रपती शहाजी महाराज उपस्थित होते. 

सोबत कर्मवीर रावसाहेब थोरात व या कार्यात स्वतःला समर्पित केलेले इतर त्यांचे सहकारी.

घारापुरी लेण्यांची त्रिमूर्ती — दगडात कोरलेली शिवाची महागाथा

मुंबईच्या किनाऱ्यापासून अवघ्या काही मैलांवर, अरबी समुद्राच्या कुशीत एक बेट आहे — घारापुरी. याच घारापुरी बेटावर असलेल्या घारापुरी लेण्या किंवा एलिफंटा केव्ह्ज मध्ये भारतीय शिल्पकलेचा एक अद्भूत आणि अलौकिक ठेवा दडलेला आहे. या लेण्यांमध्ये भगवान शिवाच्या विविध रूपांची अनेक शिल्पे कोरलेली आहेत, परंतु त्या सर्वांमध्ये मध्यवर्ती आकर्षण आणि जागतिक कीर्तीचे शिल्प म्हणजे 'त्रिमूर्ती'.

हे शिल्प केवळ महाराष्ट्राचेच नव्हे, तर संपूर्ण भारताचे एक प्रमुख सांस्कृतिक प्रतीक मानले जाते.

पाच मीटरपेक्षा अधिक उंचीची, तीन मुखांनी विस्तारलेली ती त्रिमूर्ती — सृष्टीच्या उत्पत्ती, स्थिती आणि संहाराचे दगडातील प्रतीक — हे भारतीय शिल्पकलेचे सर्वोच्च शिखर मानले जाते. मुख्य गुहेत प्रवेश केल्यावर समोरच एका भव्य कोनाड्यात हे सुमारे २० फूट उंच असलेले महाकाय शिल्प आपले लक्ष वेधून घेते. या शिल्पात शिवाचे तीन चेहरे दाखवले आहेत. वरवर पाहता ही ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांची त्रिमूर्ती वाटत असली, तरी प्रत्यक्षात हे भगवान शिवाचे 'सदाशिव' रूप आहे. यामध्ये शिवाच्या तीन वेगवेगळ्या भावभावना आणि सृष्टीच्या चक्राचे तीन प्रमुख पैलू अतिशय सुंदरपणे कोरले आहेत.

मध्यभागी (सौम्य रूप - तत्पुरुष) : संपूर्ण शांत, डोळे अर्धोन्मिलित, ओठांवर सूक्ष्म स्मित. हे सृष्टीच्या स्थितीचे, परमचैतन्याचे रूप. सर्व शिल्पांमध्ये सर्वाधिक प्रभावशाली. हा चेहरा अत्यंत शांत, गंभीर आणि ध्यानस्थ अवस्थेतील आहे. हा चेहरा सृष्टीचे 'पालन' करणाऱ्या शिवाचे प्रतीक मानला जातो. त्यांच्या चेहऱ्यावरील शांतता मनाला थक्क करणारी आहे.

उजवीकडे (रुद्र रूप - अघोर ): उजव्या बाजूला शिवाचे क्रुद्ध किंवा रागीट रूप दिसते. कपाळावरील आठ्या, मिशा, हातात धरलेला साप आणि उग्र डोळे यांमधून 'संहार' किंवा नाशाची भावना स्पष्ट होते. या चेहऱ्यावरील मिशा आणि उग्र भाव म्हणजे जणू संहाराचे प्रतीक. हाती असलेला सर्प म्हणजे कालचक्राचे द्योतक आहे जे अटळ आहे.

डावीकडे (कोमल रूप - सद्योजात) : डाव्या बाजूचा चेहेरा अत्यंत कोमल, लाघवी आणि सुंदर आहे. हा शिवाचा स्त्री-भाव दर्शवतो. त्यांच्या हातात कमळाचे फूल असून, हे रूप सृजनाचे प्रतीक आहे. स्त्री-सौम्य, शांत, सृष्टीच्या उत्पत्तीचे प्रतीक. कमळासारखे लावण्य. उमेसोबत शिवाचे हे रूप सृजनात्मक शक्तीचे द्योतक.

घारापुरी बेट मुंबईच्या अपोलो बंदरापासून सुमारे ११ किलोमीटर अंतरावर आहे. पोर्तुगीजांनी या बेटावर एक हत्तीचे शिल्प पाहिले आणि त्यावरून त्यांनी याला 'Elephanta' असे नाव दिले. परंतु या बेटाचे मूळ नाव 'घारापुरी' — म्हणजे गुहांचे शहर — हेच शिल्पाच्या थोरवीशी अधिक जुळणारे आहे. या शिल्पाच्या आणि लेण्यांच्या अद्भूत ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक मूल्यामुळेच १९८७ मध्ये युनेस्कोने (UNESCO) घारापुरी लेण्यांना 'जागतिक वारसा स्थळ' (World Heritage Site) म्हणून घोषित केले आहे.

येथील मुख्य लेणे हे सुमारे इ.स. ५५० ते ६५० या कालखंडात खोदले गेले, असे विद्वान मानतात. मुख्य लेण्याच्या दक्षिण भिंतीवर खोदलेली त्रिमूर्ती — ज्याला 'महेशमूर्ती' किंवा 'सदाशिव' असेही म्हणतात, - हे या लेण्यातील सर्वात प्रभावशाली शिल्प आहे. राष्ट्रकूट किंवा कलचुरी राजघराण्याच्या आश्रयात हे भव्य शिल्प एकाच अखंड पाषाणात (Monolithic Rock) कोरले गेले असावे, असा अभ्यासकांचा अंदाज आहे. टेकडीतून थेट खोदून काढलेल्या या लेण्यात स्तंभांची रांग, विविध शिव-पुराणातील दृश्ये आणि मध्यभागी भव्य महेशमूर्ती — सारे काही एका अतुलनीय कलाकाराच्या दृष्टीने घडवलेले वाटते.

या शिल्पाच्या तीन मुखांपैकी मध्यवर्ती मुखाचे अर्धोन्मिलित नेत्र, किंचित वाकलेले ओठ यातून एक अपार शांती प्रवाहित होते. शिल्पाचे प्रमाण (proportions) अत्यंत कुशलतेने साधलेले आहे. पाच मीटर उंचीवर असलेले ते मुखमंडळ खालून पाहताना योग्य दिसावे यासाठी वरील भाग किंचित पुढे झुकवलेला आहे — हे तांत्रिक कौशल्य अचंबित करते. मानेचे दागिने, मुकुटाची बारीकसारीक नक्षी, भुवयांचा सुडौल उभार — सारे काही बोटांनी नाही, छिन्नी आणि हातोड्याने घडवलेले.

शिल्पाच्या दोन्ही बाजूंस द्वारपाल उभे आहेत आणि त्यांच्या आकाराशी तुलना केली असता त्रिमूर्तीची भव्यता आणखी जाणवते. संपूर्ण रचना एका खिडकीसारख्या कोनाड्यात (niche) खोदलेली असल्याने त्रिमूर्तीवर पडणारा प्रकाश नेहमी नाट्यमय असतो. अंधाऱ्या गुहेत जेव्हा प्रकाशाची किरणे या शिल्पावर पडतात, तेव्हा तिन्ही चेहऱ्यांवरील सावल्यांचे खेळ या शिल्पाची जिवंतता अधिकच वाढवतात. बारीक नक्षीकाम केलेले मुकुट, गळ्यातील दागिने आणि चेहऱ्यावरील हावभाव यांमधून तत्कालीन शिल्पकारांच्या कौशल्याची पराकाष्ठा दिसून येते.

हे त्रिमूर्ती अथवा सदाशिव शिल्प म्हणजे म्हणजे हिंदू तत्त्वज्ञानातील 'ब्रह्म-विष्णु-महेश' किंवा 'सृष्टी-स्थिती-लय' या त्रयीचे मूर्त स्वरूप. परंतु येथे ती त्रयी एकाच शिवामध्ये सामावलेली दाखवली आहे — हे अद्वैत वेदान्ताचे शिल्पातील सर्वात परिपूर्ण अभिव्यक्ती आहे.

भारतीय तत्त्वज्ञानात परमतत्त्व एकच आहे, परंतु त्याची कार्ये भिन्न — हे सांगण्यासाठी शिल्पकाराने तीन मुखे निवडली. हे आदिशंकराचार्यांच्या अद्वैत वेदान्ताशी थेट जोडलेले आहे. एकच ब्रह्म सृष्टी करते, पालन करते आणि संहार करते — याचे दृश्य रूप म्हणजे घारापुरीची त्रिमूर्ती. आणखी एक खोल अर्थ असा की ही तीन मुखे केवळ शिवाची नाहीत, तर मानवी मनाच्या तीन अवस्थांचीही प्रतीके आहेत — सृजन (कल्पना), स्थिती (विचार) आणि विसर्जन (विश्रांती). म्हणूनच हे शिल्प पाहणाऱ्याला स्वतःमध्ये काहीतरी ओळखीचे वाटते.

पोर्तुगीज राजवटीत अनेक शिल्पे खराब झाली. लेण्यांचा काही काळ तोफखान्याच्या सरावासाठी म्हणूनही वापर केला गेला. त्रिमूर्तीची काही नासधूस झाली असली तरी मुख्य तीन मुखे आजही उल्लेखनीय अवस्थेत आहेत. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग (ASI) या स्थळाचे संरक्षण करत आहे.

दरवर्षी लाखो पर्यटक येथे येतात. मुंबईकरांसाठी हे सहलीचे आवडते ठिकाण असले तरी हे केवळ पर्यटनस्थळ नाही — हे एक जिवंत सांस्कृतिक श्रद्धास्थान आहे, महाराष्ट्राच्या आणि भारताच्या शिल्पकलेचा जगाला दिलेला सर्वोत्तम परिचय आहे.

#वारसामहाराष्ट्री #MaharashtraHeritage #heritage

रामकुंड परिसर आणि गोदावरी काठावरील दुतोंड्या मारुतीच्या मूर्तीचे जुने छायाचित्र.

नाशिकच्या पवित्र रामकुंड परिसरात गोदावरीच्या काठावर एक अनोखे हनुमान मंदिर आहे 'दुतोंड्या मारुती'.

या हनुमानाची मूर्ती दोन्ही दिशांना तोंड असलेली आहे — म्हणूनच त्याला "दुतोंड्या मारुती" असे म्हणतात.

१९४२ साली अहिल्याराम व्यायामशाळेसमोर दुतोंड्या मारुतीचे शिल्प उभारण्यात आले. या ११ फुटी भव्य मूर्तीचा पूर्वेकडील भाग मूर्तिकार शंकरराव परदेशी आणि मूर्तीचा पश्चिमेकडील भाग मूर्तिकार नथुराम भोईर यांनी घडविला आहे.

हे मंदिर केवळ धार्मिक दृष्टीनेच नव्हे तर व्यावहारिक दृष्टीनेही महत्त्वाचे आहे. गोदावरीला पूर आल्यावर नाशिककर या मारुतीवरून किती पूर आला याचा अचूक अंदाज लावतात. म्हणजे हा अकरा फुटाचा मारुती नाशिकचा अनधिकृत "पूरमापक" बनला आहे!

Vintage photo 1909

 Boys begging on the streets of Nashik, 1909.

Vintage photo 1914

 “For in the Nasik Market-place one Day

I snapp’d the Potter thumping his wet clay”

Photograph from Nasik, year 1914 taken by F. H. Fitz Gerald of Bombay. The caption was creative interpretation from the poem (The Rubaiyat of Omar Khayyam) by Omar Khayyam used as caption by F. H. Fitz Gerald

Vintage photographs of Nashik

Photographs of Sundar Narayan temple (Nashik) taken by Henry cousens in year 1880  Built by - Peshwa Sardar Gangadhar Yashwant Chandrachud  Built in - Year 1756   Temple Dedicated to Vishnu   Location - Ravivar peth, Nashik.

सन १८८० मध्ये ब्रिटिश छायाचित्रकार हेन्री कझेन्स यांनी काढलेले नाशिक येथील सुंदर नारायण मंदिराचे छायाचित्र

गोदावरी नदीच्या तीरावर इसवी सन १७५६ मध्ये उभारण्यात आलेले सुंदर नारायण मंदिर हे नाशिकमधील अठराव्या शतकातील उत्कृष्ट स्थापत्यकलेचे द्योतक आहे. काळ्या दगडात उभारलेले हे मंदिर आपल्या आकर्षक शिल्पकलेसाठी, सुबक कोरीवकामासाठी आणि वास्तुरचनेसाठी प्रसिद्ध आहे. मंदिराची रचना अशी आहे की विषुवदिनांच्या (Equinox) काळात उगवत्या सूर्याची किरणे थेट भगवान विष्णूच्या मूर्तीवर पडतात. त्यामुळे हे मंदिर धार्मिक श्रद्धेबरोबरच स्थापत्य आणि खगोलशास्त्रीय दृष्टीनेही विशेष महत्त्वाचे मानले जाते.

Photograph of Naroshankar temple (Nashik) taken by John William in year 1850   Built by - Naroshankar Rajebahaddur  Built in - Year 1747   Temple Dedicated to Shaivism   

Location - Panchavati , Nashik , Maharashtra

सन १८५० मध्ये जॉन विल्यम यांनी टिपलेले नाशिक येथील नारोशंकर मंदिराचे दुर्मिळ छायाचित्र

गोदावरीच्या पवित्र तीरावर वसलेले नारोशंकर मंदिर हे नाशिकच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैभवाचे एक महत्त्वपूर्ण प्रतीक आहे. प्रसिद्ध मराठा सरदार नारोशंकर राजेबहाद्दर यांनी इ.स. १७४७ मध्ये या भव्य मंदिराची उभारणी केली.

मराठाकालीन स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना मानल्या जाणाऱ्या या मंदिरावर अत्यंत सूक्ष्म आणि आकर्षक दगडी कोरीवकाम आढळते. मंदिराची भक्कम दगडी रचना, कलात्मक वास्तुशैली आणि विशेषतः प्रसिद्ध ‘नारोशंकराची घंटा’ यांमुळे या मंदिराला महाराष्ट्राच्या इतिहासात अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

आजही हे मंदिर नाशिकच्या समृद्ध वारशाची साक्ष देत भाविक, इतिहासप्रेमी आणि पर्यटकांना आकर्षित करत आहे. 🛕✨

Photograph of Naroshankar temple (Nashik) taken by John William in year 1850   Built by - Naroshankar Rajebahaddur  Built in - Year 1747   Temple Dedicated to Shaivism   Location - Panchavati , Nashik , Maharashtra

Photographs of Trirashmi Caves (Nashik) taken by David harold day in year 1869    Built by - the Western Kshatrapas dynasty , the Satavahanas dynasty and the Abhiras dynasty   Built in -  2 nd century BCE to 5 th 

Photographs of Trirashmi Caves (Nashik) taken by David harold day in year 1869    Built by - the Western Kshatrapas dynasty , the Satavahanas dynasty and the Abhiras dynasty   Built in -  2 nd century BCE to 5 (5)

Photographs of Trirashmi Caves (Nashik) taken by David harold day in year 1869    Built by - the Western Kshatrapas dynasty , the Satavahanas dynasty and the Abhiras dynasty   Built in -  2 nd century BCE to 5 (5)

Photographs of Trirashmi Caves (Nashik) taken by David harold day in year 1869    Built by - the Western Kshatrapas dynasty , the Satavahanas dynasty and the Abhiras dynasty   Built in -  2 nd century BCE to 5 (5)

Photographs of Trirashmi Caves (Nashik) taken by David harold day in year 1869    Built by - the Western Kshatrapas dynasty , the Satavahanas dynasty and the Abhiras dynasty   Built in -  2 nd century BCE to 5 (5)

Photographs of Trirashmi Caves (Nashik) taken by David harold day in year 1869    Built by - the Western Kshatrapas dynasty , the Satavahanas dynasty and the Abhiras dynasty   Built in -  2 nd century BCE to 5 (5)

शनी महाराज जयंती आणि शनी अमावस्या : कर्म, न्याय आणि आत्मपरीक्षणाचा अद्वितीय योग

नीलांजनसमाभासं रविपुत्रं यमाग्रजम् ।

छायामार्तण्डसम्भूतं तं नमामि शनैश्चरम् ॥

आज शनिवार, १६ मे २०२६ रोजी शनी जयंती आणि शनैश्चरी अमावस्या असा अत्यंत दुर्मिळ आणि पवित्र योग जुळून आला आहे. ज्योतिषशास्त्रात आणि हिंदू धर्मात या योगाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. सूर्यपुत्र कर्मफलदाते शनी महाराज यांचा जन्मोत्सव आणि शनिवारची अमावस्या एकाच दिवशी येणे, हा भाविकांसाठी आणि साधना करणाऱ्यांसाठी एक सुवर्णयोग मानला जातो. जेव्हा वैशाख महिन्याची अमावस्या शनिवारी येते, तेव्हा तिला शनैश्चरी अमावस्या म्हटले जाते. याच दिवशी शनी महाराजांचा जन्म झाल्याने हा दिवस शनी जयंती म्हणूनही साजरा केला जातो.

भारतीय संस्कृतीत ग्रह, तिथी आणि सण यांना अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. प्रत्येक ग्रह मानवी जीवनावर विशिष्ट परिणाम घडवतो, अशी श्रद्धा आहे. त्यामध्ये न्यायप्रिय, कर्मफलदाता आणि कठोर शिस्तीचे प्रतीक म्हणून ओळखले जाणारे भगवान शनीदेव विशेष पूजनीय मानले जातात. यंदा शनी महाराज जयंती आणि शनी अमावस्या हे दोन्ही पवित्र योग एकाच दिवशी आल्याने या दिवसाचे धार्मिक, आध्यात्मिक आणि ज्योतिषीय महत्त्व अनेकपटींनी वाढले आहे.

वैशाख महिन्याच्या अमावस्येला शनी जयंती साजरी होते. परंतु ती अमावस्या आणि शनिवार एकत्र येणे — हे विरळाच घडते. ज्योतिषशास्त्रात या संयोगाला "शनी त्रिवेणी" म्हणतात — शनिवार, शनी जयंती आणि शनी अमावस्या एकत्र. शनीदेवाची उपासना करणाऱ्यांसाठी आज जणू महापर्व आहे.

शनी महाराजांच्या जन्माची एक पौराणिक कथा ख्यातकीर्त आहे. सूर्यदेवांची पत्नी संज्ञा (सुवर्चला) ही सूर्याचे तेज सहन करण्यास असमर्थ झाली. तेव्हा तिने आपली छाया (सावली) निर्माण केली आणि स्वतः अश्विनी घोडीच्या रूपाने तपश्चर्येस निघून गेली. सूर्यदेव छायेलाच संज्ञा समजून राहिले. छायेच्या गर्भातून शनिदेवाचा जन्म झाला. शनी हे सूर्यपुत्र आहेत. सूर्यदेव आणि त्यांची पत्नी छाया यांचे पुत्र म्हणून शनी जन्माला आले. म्हणूनच त्यांना छायापुत्र असेही म्हणतात. जन्मतःच शनीचे तेज इतके प्रखर होते की त्यांनी सूर्याकडे पाहताच सूर्याचे शरीर काळवंडले, असे पुराणांत वर्णिले आहे. यमराज हे शनींचे थोरले बंधू होत.

शनींनी लहानपणापासून ब्रह्मदेवाची तपश्चर्या केली. ब्रह्मदेवांनी प्रसन्न होऊन त्यांना नवग्रहांत स्थान दिले आणि सांगितले की तू जे पाहशील, त्याचे भले किंवा बुरे होईल. म्हणूनच आजही शनी कुणाचे अनिष्ट करत नाहीत — ते केवळ कर्माचे फळ देतात. शनी हे नवग्रहांपैकी एक असून ते न्यायाचे देवता मानले जातात.

रामायणात हनुमंताने शनींना लंकेत कैदेतून सोडवले, त्यामुळे शनी हनुमंताचे भक्त असलेल्यांना त्रास देत नाहीत असे मानले जाते. म्हणूनच शनिवारी हनुमानाची आणि शनींची एकत्र पूजा होते.

शनीची गती मंद असल्याने त्यांना शनैश्चर (हळू चालणारा) असे नाव आहे. मकर आणि कुंभ हे दोन राशींचे ते स्वामी आहेत. ते कर्म, न्याय, शिस्त, कष्ट आणि त्यागाचे प्रतीक आहेत. माणसाच्या आयुष्यातील साडेसाती व ढैय्या हे शनीशी निगडित आहेत आणि म्हणूनच बहुतेक जण शनींना भीतीने पाहतात. परंतु शनी हे शत्रू नव्हेत — ते कठोर गुरू आहेत.

शनीदेवांबाबत समाजात अनेक गैरसमज आहेत. शनी हे "क्रूर ग्रह" आहेत, ते दुःख देतात, त्यांना टाळावे, असा बहुतेकांचा समज असतो. परंतु हे सत्य नाही. शनी देव हे क्रूर नसून न्यायप्रिय आहेत. ते व्यक्तीला त्याच्या कर्मांनुसार फळ देतात (चांगल्या कर्माला चांगले आणि वाईट कर्माला शिक्षा). ते तर न्यायाची देवता आहेत. शनी हे कर्मफलदाता आहेत. ते स्वतःहून कुणावर संकट आणत नाहीत. मनुष्याने आपल्या जीवनात जे कर्म केले — चांगले असो वा वाईट — त्याचे फळ शनींच्या दशा, साडेसाती किंवा ढैय्याच्या काळात मिळते. म्हणजेच शनी हे न्यायाधीश आहेत — पण आपण स्वतःच आपल्या कर्मांचे साक्षीदार आहोत.

शनींचा प्रभाव जेव्हा असतो, तेव्हा माणूस विनम्र, सहनशील, कष्टाळू आणि धर्मपरायण बनतो. शनी माणसाला खाली आणत नाहीत — ते माणसाचा अहंकार नाहीसा करतात आणि त्याला खऱ्या अर्थाने घडवतात.

अमावस्या हा चंद्राच्या अस्ताचा दिवस — पितरांचा दिवस. या दिवशी आपल्या पूर्वजांचे स्मरण, तर्पण आणि श्राद्ध करणे अत्यंत पुण्यदायी मानले जाते. शनीदेव हे मृत्यूलोक आणि जीवनातील कर्मफलाशी जोडलेले असल्याने शनी अमावस्येला पितृपूजेसोबत शनीपूजाही करण्याची प्रथा आहे. या दुर्मिळ योग असलेल्या दिवशी शनी देवांची पूजा केल्याने कुंडलीतील साडेसाती, ढय्या आणि शनी दोषांची तीव्रता कमालीची कमी होते, अशी धार्मिक मान्यता आहे. ज्योतिषशास्त्राच्या दृष्टीने आज अत्यंत विशेष आहे. शनी जयंती + शनी अमावस्या + शनिवार — या तीन गोष्टी एकत्र आल्याने आजचे शनी उपासनेचे फळ शतपटीने वाढते, असे ज्योतिषी मानतात. शनींचे मूलस्थान म्हणजे मकर राशी. सध्या शनी मकर-कुंभ संक्रमणाच्या काळात आहेत. अशा काळात त्यांची उपासना करणे म्हणजे थेट शनींच्या शक्तीशी जोडणे होय.

शनी जयंती आणि शनी अमावस्येचा हा महासंयोग म्हणजे केवळ भीतीपोटी उपासना करण्याचा दिवस नाही, तर स्वतःच्या कर्मांचे आत्मपरीक्षण करण्याचा दिवस आहे. "सत्कर्म करत राहा आणि कोणावरही अन्याय करू नका" हाच शनी देवांचा खरा संदेश आहे. या दिवशी केलेली उपासना, दान, व्रत आणि सेवाकार्य केवळ या जन्मातीलच नव्हे, तर पूर्वजन्मातील कर्माचेही शोधन करते असे मानले जाते. म्हणूनच या दिवशी मनापासून शनीची प्रार्थना करणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

आजचा हा दुर्मिळ योग आपल्या सर्वांना सुबुद्धी, आरोग्य आणि सर्वांच्या जीवनात सुखसमृद्धी, शांती आणि ईश्वरी कृपा घेऊन येवो — हीच शनी महाराजांच्या चरणी प्रार्थना!

॥ ॐ शं शनैश्चराय नमः ॥