गणपतीचा उगम, प्राचीन भारतीय व आशियाई साहित्यातील त्याचे उल्लेख, आणि जगातील इतर देशांमध्ये आढळणाऱ्या गजमुखी देवतां

आजपासून श्री गणेशोत्सवास प्रारंभ होत आहे. भारतात आणि विशेषत: महाराष्ट्रात घरोघरी गणपतीच्या पार्थिव मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा होत असते. यानिमित्त हा विशेष लेख.

गणपती हे भारतीय संस्कृतीतील अत्यंत प्राचीन आणि लोकप्रिय दैवत आहे. कोणत्याही शुभकार्याची सुरुवात "श्री गणेशा"ने करण्याची परंपरा आपल्याकडे शतकानुशतके चालत आली आहे. या लेखात आपण गणपतीचा उगम, प्राचीन भारतीय व आशियाई साहित्यातील त्याचे उल्लेख, आणि जगातील इतर देशांमध्ये आढळणाऱ्या हत्तीमुखी देवतां

चा - त्या खरोखर किती स्वतंत्र आहेत याचा आढावा घेणार आहोत.

गणपतीच्या जन्माची पौराणिक कथा :

पौराणिक आख्यायिकेनुसार, पार्वतीने स्नान करताना स्वतःच्या अंगावरील मळापासून एका बालकाची मूर्ती घडवली आणि तिला जीवदान दिले. या बालकाने शिवाला स्नानगृहात प्रवेश करण्यापासून रोखले, तेव्हा रागावलेल्या शिवाने त्याचे मस्तक धडावेगळे केले. पार्वतीच्या दुःखामुळे शिवाने हत्तीचे मस्तक आणून बालकाला पुनरुज्जीवित केले, आणि तोच पुढे गणांचा अधिपती - गणपती किंवा गणेश या नावाने ओळखला जाऊ लागला. या कथेच्या प्रादेशिक व पंथानुसार अनेक आवृत्त्या उपलब्ध आहेत.

प्राचीन भारतीय साहित्यातील गणपतीचे संदर्भ :

गणपतीचा सर्वांत जुना उल्लेख ऋग्वेदात सापडतो. ऋग्वेदाच्या दुसऱ्या मंडलातील "गणानां त्वा गणपतिं हवामहे" (ऋ. २.२३.१) या ऋचेत गणपतीचे आवाहन केलेले आढळते. मात्र येथील "गणपती" हा शब्द आजच्या हत्तीमुखी गणेशाला नव्हे, तर बृहस्पती अथवा ब्रह्मणस्पती या ज्ञान व वाणीच्या वैदिक देवतेला उद्देशून आहे - "गणांचा अधिपती" असा त्याचा अर्थ होता. यजुर्वेदातही (यजु. १६.२५) "गणानां पते" असा उल्लेख येतो. तैत्तिरीय आरण्यकात "तत्पुरुषाय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि। तन्नो दन्तिः प्रचोदयात्॥" हा मंत्र सापडतो, ज्यातील "वक्रतुण्ड" (वाकडी सोंड) आणि "दन्ती" (सुळेधारी) हे शब्द हत्तीमुखी देवतेचे प्रथम स्पष्ट संकेत मानले जातात.

पुढील काळात महाभारतात गणपतीने व्यासांनी सांगितलेले महाकाव्य लेखनिक म्हणून लिहून काढल्याची प्रसिद्ध कथा येते. "गणपती अथर्वशीर्ष" या उपनिषदग्रंथात गणपतीला ब्रह्म, आत्मा आणि ॐकार यांच्याशी एकरूप मानले आहे. गणेश पुराण आणि मुद्गल पुराण या स्वतंत्र गणपती-केंद्रित पुराणांत त्याचे चरित्र, अवतार व उपासनाविधी सविस्तर वर्णिले आहेत. पुरातत्त्वीय पुराव्यांनुसार आजचे हत्तीमुखी, एकदंत, लंबोदर मूर्तिस्वरूप गुप्तकाळात (इ.स. चौथ्या-पाचव्या शतकात) स्थिरावले.

आशियाई बौद्ध व जैन साहित्यातील विनायक :

गणपतीची संकल्पना केवळ हिंदू धर्मापुरती मर्यादित राहिली नाही. प्राचीन बौद्ध व जैन साहित्यातही "विनायक" या नावाने हत्तीमुखी देवतेचे उल्लेख सापडतात. बौद्ध तांत्रिक ग्रंथांमध्ये गणपतीला कधी विघ्नकारक तर कधी विघ्ननाशक शक्ती मानले गेले आहे. महाकाल या तिबेटी बौद्ध रक्षक-देवतेच्या पायाखाली तुडवलेला हत्तीमुखी विनायक अनेक तिबेटी थांगका-चित्रांत व ग्रंथांत दिसतो. याच परंपरेतून पुढे चीन, नेपाळ व जपानच्या बौद्ध साहित्यातही गणपतीचा प्रवेश झाला.

जगभरातील गणपती सदृश गजमुखी देवता - किती स्वतंत्र, किती प्रभावित?

जगात खऱ्या अर्थाने भारताशी संबंध नसलेल्या, पूर्णतः स्वतंत्र उगमाच्या गज मुखी देवता अत्यंत दुर्मिळ आहेत. बहुतेक ठिकाणी आढळणाऱ्या गणपती सदृश गजमुखी देवता या भारतीय हिंदू-बौद्ध संस्कृतीच्या प्रसारातूनच निर्माण झालेल्या आहेत, हे प्रामाणिकपणे नमूद करणे आवश्यक आहे. तरीही काही ठिकाणी हत्तीशी संबंधित रोचक व स्वतंत्र संदर्भ सापडतात.

जपान - कांगितेन (Kangiten): बौद्ध धर्माच्या प्रसारासोबत गणपतीची संकल्पना विनायक या नावाने जपानपर्यंत पोहोचली. शिंगोन व तेंदाई या जपानी बौद्ध पंथांच्या ग्रंथांत "कांगितेन" (आनंदाचा देव) या नावाने त्याची उपासना नोंदवलेली आहे. येथे तो अनेकदा दोन आलिंगनबद्ध हत्तीमुखी आकृतींच्या रूपात दाखवला जातो.

तिबेट व चीन: तिबेटी बौद्ध तांत्रिक साहित्यात "त्सोग्-ग्यी दाग्-पो" या नावाने हत्तीमुखी गणपतीचा उल्लेख येतो, जो महाकालाच्या संदर्भात दिसतो.

आग्नेय आशिया: थायलंडमध्ये "फ्रा फिकनेत", इंडोनेशियातील बाली व जावा बेटांवर, तसेच कंबोडियामध्येही गणेशाच्या प्राचीन मूर्ती व मंदिरे सापडतात. भारतीय व्यापारी व सांस्कृतिक संबंधांमुळे या भागांत गणेशपूजा शतकानुशतके रुजलेली आहे; इंडोनेशियाच्या जुन्या चलनी नोटांवरही गणेशाचे चित्र वापरले जात असे. या सर्व देवता स्पष्टपणे भारतीय गणपतीचाच सांस्कृतिक विस्तार आहेत.

प्राचीन इजिप्त व नूबिया (सुदान):  येथे स्वतंत्र हिंदू प्रभावाविना हत्तीशी संबंधित काही दुर्मिळ पुरातत्त्वीय संदर्भ सापडतात. सुदानमधील मेरोइटिक कालखंडातील (इ.स.पू. सुमारे २०० वर्षे) एका मंदिराच्या भिंतीवर सूर्यचिन्हासह हत्तीमुखी आकृतीचे कोरीव चित्र सापडले आहे, जे स्थानिक नूबियन श्रद्धेतून निर्माण झालेले मानले जाते. मात्र हा एक अत्यंत तुरळक व अस्पष्ट पुरावा आहे, आणि त्याला गणपतीइतके स्पष्ट देवत्व किंवा साहित्यिक आधार नाही. बायबलच्या इयोब ग्रंथातील (अध्याय ४०) "बेहेमोथ" या महाकाय प्राण्याचे वर्णनही काही अभ्यासकांनी हत्तीसदृश दैवी/राक्षसी शक्तीशी जोडले आहे, परंतु बहुसंख्य विद्वानांच्या मते हे वर्णन हत्तीपेक्षा पाणघोड्याशी अधिक जुळते.

आफ्रिकेतील हत्ती-पूजा:  पश्चिम आफ्रिकेतील अशांती संस्कृतीसह अनेक आफ्रिकी समुदायांत हत्तीला सामर्थ्य व नेतृत्वाचे प्रतीक मानून पूज्य स्थान दिले जाते, परंतु तेथे हत्तीमुखी मानवरूप देवता आढळत नाही - हत्ती हा टोटेम किंवा शक्तीचे चिन्ह म्हणून पूजला जातो, गणपतीसारखे मानवी-प्राणी मिश्ररूप तेथे विकसित झालेले नाही.

गणपतीचा प्रवास वैदिक साहित्यातील "गणांचा अधिपती" या अमूर्त संकल्पनेपासून सुरू होऊन, उपनिषदे व पुराणांच्या माध्यमातून हत्तीमुखी, बुद्धिदाता आणि विघ्नहर्ता अशा परिपूर्ण स्वरूपात विकसित झाला, आणि पुढे बौद्ध धर्माच्या प्रसारासोबत तिबेट, चीन, जपान व आग्नेय आशियापर्यंत पोहोचला. जगातील इतर भागांत पूर्णतः स्वतंत्र हत्तीमुखी देवता क्वचितच आढळतात - याचे कारण असे की गणपती ही मुळातच एक विशिष्ट भारतीय सांस्कृतिक निर्मिती आहे, जिने आपल्या प्रतीकात्मक सामर्थ्यामुळे (बुद्धी, अडथळानिवारण, नवसुरुवात) संपूर्ण आशियाभर व्यापक सांस्कृतिक प्रभाव निर्माण केला. यातूनच गणपतीचे खरे मोठेपण अधोरेखित होते - तो केवळ एका प्रदेशापुरता मर्यादित न राहता, शतकानुशतके सीमा ओलांडून वेगवेगळ्या संस्कृतींत आपुलकीने स्वीकारला गेला.