ऐश्वर्येश्वर मंदिर, सिन्नर : यादवकालीन शिल्पवैभवाचा दुर्लक्षित परंतु मोलाचा ठेवा

आज पहिला श्रावणी सोमवार. त्यानिमित्त आज नाशिक जिल्ह्यातील अस्तित्वात असलेल्या सर्वात प्राचीन अशा सिन्नरच्या ऐश्वर्येश्वर मंदिराबद्दल

नाशिक जिल्ह्यातील सिन्नर हे शहर महाराष्ट्राच्या मध्ययुगीन इतिहासात, विशेषतः यादव राजघराण्याच्या कारकिर्दीत, अत्यंत महत्त्वाचे स्थान भूषवत होते. देवगिरी (दौलताबाद) यादवांची अधिकृत राजधानी होण्यापूर्वी, सिन्नर हे यादवांचे एक महत्त्वाचे सत्ताकेंद्र आणि मांडलिक राजधानीचे शहर होते, असे इतिहास संशोधकांचे मत आहे. याच भरभराटीच्या काळात सिन्नरमध्ये अनेक भव्य मंदिरे उभारली गेली. यांपैकी गोंदेश्वर मंदिर हे सर्वाधिक प्रसिद्ध आणि राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक म्हणून ओळखले जाते, परंतु त्याच्याच जवळ, सरस्वती नदीच्या (किंवा एका लहान ओढ्याच्या) काठावर उभे असलेले ऐश्वर्येश्वर मंदिर हे तुलनेने दुर्लक्षित राहिले आहे. या मंदिरालाच स्थानिक भाषेत 'आयेश्वर मंदिर' असेही संबोधले जाते.

आकाराने लहान असले तरी स्थापत्यशैलीच्या दृष्टीने हे मंदिर विशेष महत्त्वाचे मानले जाते, कारण याची शैली गोंदेश्वरसारख्या भूमिज शैलीहून वेगळी असून द्रविड आणि वेसर या दोन शैलींचे मिश्रण यात दिसते.

ऐश्वर्येश्वर मंदिर हे नाशिक-शिर्डी मार्गावर सिन्नर बस डेपोच्या अलिकडे आहे. गोंदेश्वर मंदिराच्या मानाने हे मंदिर आकाराने बरेच लहान असून लोकांच्या नजरेपासून थोडे दूर, तुलनेने शांत जागी स्थित आहे. यामुळेच हे मंदिर पर्यटन नकाशावर फारसे झळकलेले दिसत नाही, मात्र अभ्यासकांच्या दृष्टीने त्याचे स्थापत्यशास्त्रीय मूल्य मोठे आहे. द्राविडी शिल्पकलेचा उत्तम नमुना असलेले हे मंदिर अतिशय सुंदर आहे. आजही ह्या मंदिरावरील शिल्प आपले लक्ष वेधून घेतात. दुर्दैवाने मंदिराची पडझड दुरुस्ती पलीकडे गेलेली आहे. मंदिर सुदैवाने राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक च्या यादीत असल्यामुळे मंदिरा भोवतालचा परिसर अतिक्रमणापासून सुरक्षित आहे व त्याला रीतसर कंपाऊंड देखील केलेले आहे.

सिन्नर हे यादवकालीन इतिहासाच्या दृष्टीने अत्यंत मोलाचे शहर मानले जाते. देवगिरी ही यादवांची राजधानी बनण्याआधीच्या कालखंडात, जेव्हा यादव हे इतर सत्तेचे मांडलिक होते, त्या काळात सिन्नर येथे मंदिरनिर्मितीची मोठी परंपरा सुरू झाली होती. परंपरेनुसार आणि स्थानिक इतिहास-संशोधनानुसार, यादव घराण्यातील आयरमदेव (ऐरमदेव) या राजाने हे ऐश्वर्येश्वर मंदिर बांधले असावे, असे मानले जाते. यादव काळात सिन्नर परिसरात बारा ज्योतिर्लिंगांच्या प्रतिकृती स्वरूपात विविध शिवमंदिरे उभारली गेली, अशी नोंद आढळते; त्यापैकी ऐश्वर्येश्वर मंदिराला विशेष मानाचे स्थान दिले जाते.

गोंदेश्वर मंदिर हे १२व्या-१३व्या शतकातील, भूमिज शैलीतील, तुलनेने उशिरा बांधले गेलेले मंदिर आहे. याउलट ऐश्वर्येश्वर मंदिर हे त्याहूनही आधीच्या कालखंडातील असल्याचे मानले जाते, म्हणजे यादव सत्ता अजून मांडलिक अवस्थेत असतानाचे. यामुळे सिन्नरच्या मंदिर-स्थापत्याच्या टप्प्याटप्प्याने झालेल्या वाटचालीचा अभ्यास करताना हे मंदिर एक महत्त्वाचा दुवा ठरते.

मंदिराच्या प्रत्यक्ष रचनेतून आणि शिल्पांकनातून पुढील महत्त्वाची निरीक्षणे नोंदवली गेली आहेत, जी या मंदिराच्या शैलीविषयक आणि कालनिश्चितीविषयक अभ्यासाचा आधार बनतात:

१. चालुक्य (कल्याणी) ज्याला द्राविडी शैली असं म्हणतात त्या शैलीतील सर्वात उत्तरेकडील मंदिर म्हणजे ऐश्वरेश्वर मंदिर असे मानले जाते. जाणकारांच्या मते हे मंदिर कालदृष्ट्या हेमाडपंती गोंदेश्वर मंदिरापेक्षाही आधीचे असावे. हे मंदिर साधारण १०-११ व्या शतकातील असावे असा अंदाज आहे. मिश्र स्थापत्यशैली (द्रविड-वेसर): महाराष्ट्रातील बहुसंख्य यादवकालीन मंदिरे हेमाडपंती अथवा भूमिज शैलीत बांधलेली आढळतात (उदा. गोंदेश्वर मंदिर). परंतु ऐश्वर्येश्वर मंदिर हे द्रविड आणि वेसर या दक्षिण भारतीय शैलींच्या मिश्रणातून घडवण्यात आलेले आहे. यामुळे हे मंदिर नाशिक जिल्ह्यातील दाक्षिणात्य स्थापत्यशैलीचा प्रभाव दर्शवणारे एक दुर्मीळ उदाहरण मानले जाते. उत्तर भारतीय नागर शैली आणि दक्षिणी द्रविड शैली यांच्या सीमारेषेवर असलेल्या महाराष्ट्रात अशा मिश्र शैलीचे अस्तित्व असणे, हे स्थापत्येतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे भौतिक प्रमाण आहे.



२. शिखराचा अभाव: मंदिराचे मूळ शिखर आज अस्तित्वात नाही, ते नष्ट झालेले आहे. यामुळे मंदिराची नेमकी मूळ शैली पूर्णपणे स्पष्ट होत नाही, आणि अभ्यासकांना उपलब्ध अवशेषांवरूनच (स्तंभ, तोरण, गर्भगृह-रचना) शैलीचा अंदाज बांधावा लागतो. शिखराचा अभाव हा मंदिराच्या प्राचीनतेचा आणि झालेल्या पडझडीचा एक भौतिक पुरावा आहे.

    

३. मंदिराची रचना: मंदिराची रचना सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशा त्रिस्तरीय पद्धतीने केलेली आहे — जी नागर व वेसर शैलीच्या मंदिरांमध्ये सर्वसाधारणपणे आढळणारी प्रमाणबद्ध रचना आहे. गर्भगृहात शिवलिंग (पिंडी) असून त्यासमोरील मंडपात नंदीची मूर्ती विराजमान आहे. मंदिर गाभारा आणि मंडप असे दोन भागात विभागलेले दिसते. मंदिराचा चौथरा विस्तीर्ण आहे. गाभारा साधा असून कोपऱ्यात अर्धे खांब आहेत. गाभाऱ्यात शिवलिंग आणि त्यासमोरील मंडपात नंदी विराजमान दिसतो. नंदीच्या गळ्यात माळ व पाठीवर झूल आहे पण दगडांच्या झालेल्या झिजेमुळे कलाकुसर फारशी दिसून येत नाही. मंदिराचं शिखर आज जागेवर नाही. केवळ शिखराचा एक स्तर दिसतो. द्राविडी शैलीप्रमाणे ते अनेक थरांचे शिखर असावे. मंदिराच्या मंडपाचे खांब मात्र उत्कृष्ठ कलाकुसरीचा नमुना आहेत. कोरीव नक्षीकामाबरोबरच उत्तम मूर्तिकामसुद्धा या खांबांमध्ये दिसून येते. हे खांब सरळ आहेत, इतर मंदिरांप्रमाणे वर चौकटीजवळ निमुळते झालेले नाहीत. ह्या खांबांवरची कलाकुसर पाहून मन मोहून जातं. गाभाऱ्याच्या बाहेरील बाजूस सुद्धा सुंदर नक्षीकाम आहे, तर उरलेल्या शिखराच्या थरावर काही भग्न मूर्त्याही आहेत.

४. स्तंभरचना: सभामंडपाला आधार देणारे स्तंभ उत्कृष्ट नक्षीकामाचे नमुने आहेत. विशेष म्हणजे हे स्तंभ सरळसोट असले तरी अत्यंत बारीक नक्षीकामाने समृद्ध आहेत. — इतर अनेक समकालीन मंदिरांप्रमाणे वरच्या बाजूस निमुळते होत जाणारे नाहीत. स्तंभांची ही सरळ रचना या मंदिराच्या शैलीला इतर यादवकालीन मंदिरांपासून वेगळे ठरवणारा एक ठळक भौतिक फरक आहे, आणि तोच शैलीभेदाचा एक पुरावा मानला जातो.

५. मकरतोरण: या मंदिराचं खरं वैशिष्ठ्य म्हणजे गाभाऱ्याच्या दरवाज्यावर कोरलेलं नटराज नृत्यमुद्रा असलेले मकर तोरण. मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर उत्तम कलाकुसर असलेले हे तोरण बघताच क्षणी आपले लक्ष वेधून घेते. अशा प्रकारचे तोरण-शिल्प हे मंदिर-स्थापत्यातील एक विशिष्ट अलंकरण-परंपरा दर्शवते, आणि शिल्पशैलीच्या तुलनात्मक अभ्यासासाठी (अन्य यादवकालीन व दाक्षिणात्य मंदिरांशी तुलना करून) महत्त्वाचा संदर्भबिंदू ठरते.ह्या अर्ध वर्तुळाकार तोरणाची सुरुवात दरवाज्याच्या खांबांपासून होते. दोन्ही खांबांवर दोन मकर असून मध्ये गंधर्व कीचक यांचे तोरण आहे. नैसर्गिक झीज सोडली तर हे तोरण फारच अप्रतिम आहे. असे हे खरोखरंच ऐश्वर्य असलेलं प्राचीन ऐश्वर्येश्वर मंदिर शिल्पांची आवड असणाऱ्यांनी पाहावे असेच आहे.

६. झिजलेली शिल्पे: गर्भगृहाच्या बाह्य भिंतींवर काही रामायण, महाभारत आणि पौराणिक कथांमधील शिल्पाकृती कोरलेल्या दिसतात, परंतु दगडाची झालेली नैसर्गिक झीज इतकी गंभीर आहे की ती शिल्पे नेमकी कोणती आहेत हे आज स्पष्टपणे ओळखता येत नाही. ही झीज मंदिराचे वय आणि हवामान/काळाचा त्यावर झालेला परिणाम दर्शवणारा पुरावा आहे.

सिन्नरमधील गोंदेश्वर आणि ऐश्वर्येश्वर या दोन्ही मंदिरांचा एकत्रित अभ्यास केला असता सिन्नरच्या मंदिरनिर्मिती-परंपरेचा कालानुक्रम स्पष्ट होतो:

- गोंदेश्वर मंदिर — भूमिज शैली, साधारण १२व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील, यादव सत्ता प्रस्थापित व समृद्ध झाल्यानंतरचे बांधकाम, पंचायतन रचनेत (मध्यभागी शिवमंदिर व चार कोपऱ्यांत गणपती, सूर्य, देवी व विष्णू यांची उपमंदिरे) उभारलेले, तसेच सभोवती तटबंदी असलेले भव्य संकुल.
- ऐश्वर्येश्वर मंदिर — द्रविड-वेसर मिश्र शैली, त्याहून जुन्या कालखंडातील (यादव मांडलिक असतानाचे), एकल व लहान आकाराचे मंदिर.

या दोन मंदिरांतील शैलीभेद, आकारभेद आणि कालभेद हा सिन्नरमध्ये यादव सत्तेच्या वाढत्या वैभवाबरोबर मंदिरस्थापत्यही कसे बदलत व विस्तारत गेले, याचा प्रत्यक्ष भौतिक पुरावा मानला जातो.

ऐश्वर्येश्वर मंदिर आज दुर्लक्षित अवस्थेत असून त्याचे शिखर नष्ट झालेले आहे. सिन्नरमधील गोंदेश्वरसारख्या मंदिरालाही भारत सरकारने संरक्षित स्मारकाचा दर्जा दिलेला आहे आणि अलीकडेही स्थानिक लोकप्रतिनिधींनी भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याकडे (ASI) गोंदेश्वर मंदिराच्या डागडुजी व संवर्धनासाठी निवेदन दिल्याच्या बातम्या आहेत. मात्र ऐश्वर्येश्वरसारखी तुलनेने कमी प्रसिद्ध असलेली मंदिरे मोठ्या प्रमाणावर उपेक्षित राहिलेली दिसतात. सिन्नर परिसरातील मुक्तेश्वर मंदिरासारख्या इतर लहान मंदिरांचीही अशीच अवस्था आहे — तेथील गर्भगृहाशिवाय बरेचसे बांधकाम आज ढासळलेले आहे.

स्थानिक ग्रामस्थ आणि अभ्यासकांची अशी मागणी आहे की पुरातत्व विभागाने या मंदिरांच्या संवर्धनाकडे विशेष लक्ष द्यावे, जेणेकरून सिन्नरच्या समृद्ध यादवकालीन वारशाचे जतन होईल आणि भविष्यात हा परिसर ऐतिहासिक पर्यटनाचे एक महत्त्वाचे केंद्र बनू शकेल.

ऐश्वर्येश्वर मंदिर हे आकाराने लहान असले तरी महाराष्ट्राच्या मध्ययुगीन मंदिरस्थापत्याच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा दुवा आहे. त्याची मिश्र द्रविड-वेसर शैली, सरळ स्तंभरचना, सुबक मकरतोरण आणि नष्ट झालेले शिखर — हे सर्व घटक एकत्रितपणे या मंदिराच्या प्राचीनतेचा आणि वेगळ्या शैली-परंपरेचा भौतिक पुरावा देतात. गोंदेश्वरसारख्या नंतरच्या भूमिज-शैलीतील भव्य मंदिराशी याची तुलना केल्यास, यादवकालीन सिन्नरमधील स्थापत्यकलेचा टप्प्याटप्प्याने झालेला विकास स्पष्टपणे उलगडतो. त्यामुळेच हे दुर्लक्षित मंदिर सिन्नरच्या शिल्पवैभवाचा अनमोल परंतु आजही उपेक्षित राहिलेला ठेवा आहे.