सुंदर नारायण मंदिर व गोदावरी घाट, पंचवटी, नाशिक (सुमारे इसवी सन १८७५–१८७८च्या दरम्यान)

 📜 ऐतिहासिक छायाचित्र : सुंदर नारायण मंदिर व गोदावरी घाट, पंचवटी, नाशिक (सुमारे इसवी सन  १८७५–१८७८च्या दरम्यान)

एका अज्ञात छायाचित्रकाराने काढलेले हे दुर्मीळ छायाचित्र इ.स. १८७५ ते १८७८ च्या दरम्यानचे मानले जाते. यात नाशिकच्या पंचवटीतील सुंदर नारायण मंदिर आणि मंदिरासमोरील गोदावरी नदीकडे उतरणाऱ्या दगडी पायऱ्या (घाट) स्पष्टपणे दिसतात. त्या काळातील नाशिकचे धार्मिक, सामाजिक आणि स्थापत्य वैभव या एका छायाचित्रातून अनुभवता येते.

छायाचित्राच्या मध्यभागी उभे असलेले सुंदर नारायण मंदिर हे नाशिकमधील अत्यंत सुंदर आणि वैशिष्ट्यपूर्ण मंदिरांपैकी एक आहे. पेशवेकालीन स्थापत्यशैलीत बांधलेले हे मंदिर भगवान विष्णूच्या सुंदर नारायण स्वरूपाला समर्पित आहे. मंदिरावरील नक्षीकाम, कमानी आणि शिखर त्या काळातील उत्कृष्ट शिल्पकलेची साक्ष देतात.

मंदिरासमोरील विस्तीर्ण दगडी घाट त्या काळी गोदावरीत स्नान, धार्मिक विधी, संध्यावंदन आणि दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग होते. छायाचित्रात घाटावर बसलेले साधू, स्नान करणारे भाविक आणि स्थानिक नागरिक दिसतात. त्यामुळे त्या काळातील नाशिकचे सामाजिक जीवनही जिवंतपणे समोर येते.

विशेष म्हणजे त्या वेळी नदीकाठावरील परिसरात मोठमोठी वड आणि पिंपळाची वृक्षराजी, मातीची व दगडी घरे आणि अत्यंत नैसर्गिक वातावरण होते. आजच्या शहरीकरणापूर्वीचे पंचवटीचे शांत, हिरवेगार आणि आध्यात्मिक स्वरूप या छायाचित्रातून स्पष्ट जाणवते.

हे छायाचित्र केवळ एका मंदिराचे अथवा परिसराचे नसून, दीडशे वर्षांपूर्वीच्या नाशिकच्या सांस्कृतिक वारशाची आणि गोदावरी तीरावरील जीवनशैलीची अमूल्य ऐतिहासिक नोंद आहे. इतिहासप्रेमी, संशोधक आणि नाशिककरांसाठी हा एक अनमोलठेवा आणि  महत्वाचा दस्तऐवज आहे.